აგენტების კანონი: როგორ გადმოვიდა რუსული სცენარი საქართველოში

2024 წლის 28 მაისს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო კანონი „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ", პრეზიდენტ სალომე ზურაბიშვილის ვეტოს გადალახვით — 84 ხმით.

კანონი ავალდებულებს ნებისმიერ არაკომერციულ იურიდიულ პირს, რომელიც დაფინანსების 20 პროცენტზე მეტს უცხოეთიდან იღებს, დარეგისტრირდეს როგორც „უცხო ძალის ინტერესების გამტარებელი ორგანიზაცია". პარლამენტის თავმჯდომარე შალვა პაპუაშვილმა კანონპროექტს „გამჭვირვალობის უზრუნველყოფის მექანიზმი" უწოდა. კრიტიკოსებმა კი მაშინვე მიუთითეს, რომ ის პრაქტიკულად რუსეთის 2012 წლის „უცხო აგენტების" კანონის ასლს წარმოადგენს.

მსგავსებები თვალშისაცემია. რუსეთის თავდაპირველი კანონი, რომელიც 2012 წელს იქნა მიღებული და შემდგომ წლებში თანდათან გამკაცრდა, ავალდებულებს უცხოური დაფინანსების მიმღებ არასამთავრობო ორგანიზაციებს, რომლებიც ფართოდ განსაზღვრულ „პოლიტიკურ საქმიანობაში" არიან ჩართულნი, დარეგისტრირდნენ „უცხო აგენტებად". ეს ტერმინი საბჭოთა ეპოქიდან მომდინარე სტიგმატიზებული იარლიყია, რომელსაც ძლიერი ნეგატიური დატვირთვა აქვს.

საქართველოს ვერსია ამ მოდელს თითქმის სრულად იმეორებს. ორივე კანონში „პოლიტიკური საქმიანობა" ფართოდ და ბუნდოვნად არის განსაზღვრული, რაც პრაქტიკულად ნებისმიერი სამოქალაქო აქტივობის ამ კატეგორიაში მოქცევის შესაძლებლობას ქმნის. ორივე კანონი აწესებს რთულ რეგისტრაციისა და ანგარიშგების მოთხოვნებს და ითვალისწინებს მნიშვნელოვან ფინანსურ სანქციებს წესების დარღვევის შემთხვევაში.

ამგვარი კანონმდებლობის სტრატეგიული მიზანიც ერთნაირია: სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციების, დამოუკიდებელი მედიისა და დასავლეთის მიერ დაფინანსებული დემოკრატიული პროგრამების დისკრედიტაცია, მათი „უცხო გავლენის აგენტებად" წარმოჩენის გზით.

ვენეციის კომისიამ — ევროპის საბჭოს საკონსტიტუციო სამართლის საკონსულტაციო ორგანომ — თავისი დასკვნა 2024 წლის ივნისში გამოაქვეყნა. შეფასება მკაფიო იყო. კომისიამ დაადგინა, რომ კანონის ფართო მოქმედების სფერო და სტიგმატიზებული ტერმინოლოგია შეუთავსებელია ევროპულ სტანდარტებთან, განსაკუთრებით გაერთიანებისა და გამოხატვის თავისუფლების კუთხით.

დასკვნაში ასევე აღნიშნულია, რომ ასეთმა კანონმა შესაძლოა ძლიერი შემაკავებელი ეფექტი მოახდინოს სამოქალაქო საზოგადოებისა და მედიის საქმიანობაზე. კომისიამ საქართველოს ხელისუფლებას ურჩია კანონის არსებითად გადახედვა ან მისი სრულად გაუქმება.

საქართველოს ხელისუფლებამ ეს რეკომენდაცია არ გაითვალისწინა. პირიქით, კანონის მიღების შემდეგ ის სწრაფად იქცა სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციების წინააღმდეგ სამართლებრივი მოქმედებების საფუძვლად. ამ პროცესმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ევროკავშირის გადაწყვეტილებაზეც, დროებით შეეჩერებინა საქართველოს ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი.

კანონი იზოლირებულად არ გაჩენილა. იგი შემოღებულ იქნა სხვა რეპრესიულ საკანონმდებლო ინიციატივებთან ერთად — მათ შორის ლგბტ უფლებების შეზღუდვასთან დაკავშირებულ კანონებთან და ცვლილებებთან, რომლებიც სახელმწიფო ზედამხედველობისა და თვალთვალის შესაძლებლობებს აფართოებს.

ერთობლიობაში ეს ნაბიჯები მიუთითებს მცდელობაზე, საქართველოს სამართლებრივი ჩარჩო ავტორიტარული მოდელისკენ გადაიხაროს — რაც მკვეთრად ეწინააღმდეგება იმ ევროატლანტიკურ კურსს, რომელსაც გამოკითხვების მიხედვით ქართველთა 80 პროცენტზე მეტი უჭერს მხარს.

საერთაშორისო პოლიტიკის გადაწყვეტილების მიმღებებისთვის „აგენტების კანონი" ქართული ოცნების პოლიტიკური კურსის ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი ინდიკატორია. ეს არ არის უბრალოდ გამჭვირვალობის მექანიზმი. ეს არის კონტროლის ინსტრუმენტი, რომელიც რუსულ მოდელს ეფუძნება და მიზნად ისახავს იმ ორგანიზაციებისა და ჟურნალისტების გაჩუმებას, რომლებიც ხელისუფლების ანგარიშვალდებულებას ითხოვენ.

ვენეციის კომისიამ ეს მკაფიოდ აღნიშნა. იგივე პოზიცია დააფიქსირა ევროპარლამენტმაც. ევროკავშირის საბჭოს ჯერ არ გადაუქცევია ეს აღიარება კონკრეტულ პოლიტიკურ ნაბიჯებად.